1.1. İstatistiksel Araştırma Süreci
İstatistiksel araştırma süreci aşağıdaki aşamalardan oluşur:
- Araştırma sorusunun oluşturulması: Problemin belirlenmesi ve istatistiksel araştırma sorusunun yazılması.
- Veri toplama planının yapılması: Evren, örneklem, veri toplama aracı ve yönteminin belirlenmesi.
- Verilerin toplanması: Belirlenen plan doğrultusunda verilerin elde edilmesi.
- Verilerin analizi: Verilerin düzenlenmesi, özetlenmesi ve görselleştirilmesi.
- Sonuçların yorumlanması: Bulguların araştırma sorusu bağlamında yorumlanması ve raporlanması.
1.2. Temel Kavramlar
Evren (Popülasyon): Araştırma kapsamında sonuçların genellendiği tüm topluluk.
Örneklem: Evrenden seçilen ve evreni temsil eden alt grup.
Değişken: Gözlenen elemanlardan birinden diğerine değişen özellik.
Nicel Değişken: Sayısal olarak ifade edilebilen değişken (boy, kilo, süre, miktar vb.).
Değişebilirlik (Varyasyon)
Verilerin birbirinden farklı olması durumudur. Değişebilirlik türleri:
- Doğal ortamdan kaynaklı değişebilirlik
- Ölçümden kaynaklı değişebilirlik
- Müdahaleden kaynaklı değişebilirlik
- Örneklemden kaynaklı değişebilirlik
1.3. İstatistiksel Araştırma Sorusu Oluşturma Ölçütleri
İyi bir araştırma sorusu aşağıdaki ölçütlere uymalıdır:
- Amacı net olmalıdır: Betimleyen veya karşılaştıran türde olmalıdır.
- Araştırmaya değer olmalıdır: Anlamlı ve faydalı bilgi sunmalıdır.
- İlgilenilen grup (evren) açık olmalıdır: Kimin hakkında olduğu belirtilmelidir.
- Değişken açıkça görülmelidir: Hangi verilerin toplanacağı belirtilmelidir.
- Veri toplanarak cevaplanabilmelidir: Birincil veya ikincil verilerle yanıtlanabilmelidir.
- Değişebilirliği yansıtmalıdır: Verilerin farklılaşmasını içermelidir.
- Nicel veri toplamaya uygun olmalıdır: Sayma veya ölçme ile elde edilebilir olmalıdır.
1.4. Veri Toplama Planı
Veri toplama planı hazırlanırken dikkat edilmesi gerekenler:
- Veri toplama aracı (anket, görüşme, gözlem vb.) belirlenmeli
- Evren ve örneklem tanımlanmalı
- Rastgelelik sağlanmalı
- Değişkenler belirlenmeli
- Verilerin nerede, ne zaman, nasıl ve kimler tarafından toplanacağı belirlenmeli
- Verilerin kayıt yöntemi belirlenmeli
- Verilerin gizliliğine ve etik kurallara dikkat edilmeli
1.5. Veri Görselleştirme ve Özetleme Araçları
Nokta Grafiği
Veri noktalarının bir sayı doğrusu üzerinde gösterilmesidir. Dağılımın şeklini ve yayılımını göstermek için kullanılır.
Histogram
Verilerin belirli aralıklara (sınıflara) ayrılarak sıklıklarının gösterildiği sütun grafiğidir. Verilerin hangi aralıklarda yoğunlaştığını gösterir.
Kutu Grafiği
Beş sayılı özet (minimum, alt çeyrek, ortanca, üst çeyrek, maksimum) ile oluşturulur.
- Alt Çeyrek (Ç1): Verilerin %25'inin altında kaldığı değer.
- Ortanca (Ç2): Verilerin %50'sinin altında kaldığı değer.
- Üst Çeyrek (Ç3): Verilerin %75'inin altında kaldığı değer.
1.7. Başkaları Tarafından Oluşturulan Verilere Eleştirel Yaklaşım
Gazete, dergi, internet ve sosyal medyada karşılaşılan istatistiksel bilgiler eleştirel gözle incelenmelidir. Şu noktalara dikkat edilmelidir:
- Verilerin kaynağı güvenilir mi?
- Örneklem evreni temsil ediyor mu?
- Veri toplama yöntemi uygun mu?
- Grafikler ve özetlemeler tarafsız mı?
- Çıkarımlar verilerle tutarlı mı?
