İklim sistemi, hava olayları, iklim türleri ve değişiklikler üzerine kapsamlı konu anlatımı
Hava Olayı: Belirli bir yer ve zamanda gerçekleşen sıcaklık, rüzgâr, nem, yağış, sis gibi atmosferik koşullardır.
İklim: Bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlemlenen hava olaylarının ortalama durumu ve uç değerleridir.
Meteoroloji: Hava olaylarını, dinamik süreçlerini ve atmosfer-yeryüzü etkileşimini inceleyen bilim dalıdır.
Klimatoloji: İklim sistemini, iklim türlerini ve dağılışını inceleyen fiziki coğrafya alt dalıdır.
Tanım: Sıcaklık, hava ve iklimin en önemli unsurudur. Termometre ile ölçülür (°C).
Etkileyen Faktörler: Enlem, yükselti, bakı, güneşlenme süresi, okyanus akıntıları, nem, rüzgârlar, kara-deniz dağılımı, bitki örtüsü, kentsel ısı adası.
İzoterm: Aynı sıcaklıktaki noktaları birleştiren eğriler.
Atmosfer gazlarının birim yüzeye uyguladığı kuvvete hava basıncı denir. Barometre ile ölçülür (milibar/hektopaskal).
Standart basınç: 1013 mb (45° enlem, deniz seviyesi, 15°C).
İzobar: Aynı basınç değerine sahip noktaları birleştiren eğriler.
Basınç farkları rüzgârların oluşumuna neden olur.
Isınan havanın yükselip soğumasıyla oluşur (Ekvatoral bölge).
Nemli havanın dağ yamacında yükselmesiyle oluşur (Karadeniz kıyıları).
Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşur (orta kuşak).
Örnekler: Sıcak hava dalgası, soğuk hava dalgası, fırtına, buz fırtınası, şiddetli yağış, dolu, yıldırım, kuraklık.
Kuraklık türleri: Tarımsal kuraklık, hidrolojik kuraklık.
Meteoroloji Genel Müdürlüğü erken uyarı sistemleriyle afet risklerini bildirir.
İnsanların doğa gözlemlerine dayalı yerel hava tahmin yöntemleridir. Halk takvimleri oluşturulmuştur.
En dinamik bileşen, enerji dengesini düzenler, sera gazları ısıyı tutar.
Su kütleleri (okyanus, deniz, göl, akarsu), enerji depolama ve taşımada etkilidir.
Yer kabuğu, levha hareketleri, volkanizma ve dağlar iklimi uzun vadede etkiler.
Buzullar, kar örtüsü ve permafrost; yüksek albedo ile ışığı yansıtır, erime ile deniz seviyesini yükseltir.
Canlılar, karbon döngüsü, bitki örtüsü rüzgâr ve sıcaklığı etkiler.
Enlem ve yükselti etkisiyle güneyden kuzeye, batıdan doğuya sıcaklık azalır.
En uzun güneşlenme süresi: Şanlıurfa – Mardin; en kısa: Trabzon – Rize – Artvin.
Türkiye'yi etkileyen basınç merkezleri: İzlanda alçak basıncı, Sibirya yüksek basıncı, Asor yüksek basıncı, Basra alçak basıncı.
Yıl boyu sıcak ve yağışlı (Amazon, Kongo, Malezya). Yıllık sıcaklık farkı çok az.
Yaz yağışlı, kış kurak (Afrika savanları, Brezilya).
Yıl boyu kurak, günlük sıcaklık farkı çok fazla (Sahra, Arabistan).
Yaz musonu bol yağış, kış musonu kurak (Güneydoğu Asya, Hindistan).
Yaz sıcak ve kurak, kış ılık ve yağışlı (Akdeniz havzası, Kaliforniya, Şili).
Her mevsim yağışlı, yaz serin kış ılık (Batı Avrupa, Yeni Zelanda).
Yaz sıcak, kış soğuk, yağış az (İç Anadolu, Orta Asya).
Kış çok soğuk, yaz sıcak, yağış az (Sibirya, Kuzey Kanada).
Kış uzun ve soğuk, yaz serin, az yağış (İskandinavya, Sibirya kuzeyi).
Yıl boyu donma, bitki örtüsü yok (Antarktika, Grönland).
Yükseklere bağlı olarak her kuşakta görülür, kalıcı kar ve buzul vardır.
Geçiş iklimleri ve mikroklima alanları da mevcuttur.
Sera gazları: Su buharı (H₂O), karbondioksit (CO₂), metan (CH₄), azot oksitler.
Doğal sera etkisi olmasa Dünya'nın ortalama sıcaklığı -18°C olurdu. Doğal etki ile +15°C'dir.
İnsan faaliyetleri (fosil yakıt, ormansızlaşma, sanayi, tarım, kentleşme) sera gazlarını artırmış, Antroposen (İnsan Çağı) başlamıştır.
Küresel ortalama sıcaklık son 100 yılda ~0,74°C artmıştır.
Buzullar ve deniz buzulları eriyor, kar örtüsü azalıyor. Deniz seviyesi yükseliyor (2100'e kadar 28 cm – 2 m arası).
Kuraklık, sel, kasırga, sıcak dalgası sıklaşıyor.
Tarım alanları, su kaynakları ve ekosistemler değişiyor. Türlerin göç yolları, üreme ve bitki örtüsü dönemleri değişiyor.
2005-2050'de ~100 milyon kişi iklim mültecisi olabilir.