İstanbul'un fethinden II. Viyana Kuşatması'na: Fatih, Yavuz ve Kanuni dönemleri, denizlerde hâkimiyet, klasik dönem düzeni ve değişimin başlangıcı
İstanbul'un Fethi (29 Mayıs 1453): II. Mehmet (Fatih Sultan Mehmet) tarafından gerçekleştirilen bu fetih, hem Osmanlı hem dünya tarihinin dönüm noktasıdır. Orta Çağ'ın sona erip Yeni Çağ'ın başlangıcı kabul edilir.
İstanbul'un Osmanlı topraklarını ikiye bölmesi; Bizans'ın şehzadeleri kışkırtıp Haçlıları teşvik etmesi; şehrin ticaret yolları üzerindeki stratejik konumu ve hadis-i şerifte müjdelenen fethi gerçekleştirme arzusu.
Rumeli Hisarı (Boğazkesen) inşa edildi, Şahi adı verilen dev toplar döküldü, güçlü bir donanma hazırlandı ve gemiler karadan Haliç'e indirildi. Surları aşmak için tekerlekli kuleler kullanıldı.
Osmanlı toprak bütünlüğü sağlandı, başkent İstanbul oldu. Devlet imparatorluk hâline geldi ve Fatih'in otoritesi mutlaklaştı.
Bizans İmparatorluğu sona erdi. Bizanslı bilginlerin İtalya'ya gitmesi Rönesans'ı hızlandırdı. Topların surları yıkması feodalitenin sonunu getirdi. İpek Yolu'nun Osmanlı denetimine girmesi, Avrupalıları Coğrafi Keşiflere yöneltti.
Sırbistan, Mora, Eflak, Boğdan, Bosna-Hersek, Trabzon Rum İmparatorluğu (1461), Kırım (1475) ve Karamanoğulları Beyliği alındı. Kırım'ın fethiyle Karadeniz Türk gölü hâline geldi.
Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan yenildi. Doğuda Osmanlı üstünlüğü kesinleşti ve Anadolu Türk birliği büyük ölçüde sağlandı.
Fatih, devlet teşkilatını ve protokolü düzenleyen ilk Osmanlı kanunnamesini hazırlattı. Böylece örfi hukuk sistemleştirildi.
Fetih sonrası halkın can, mal ve din özgürlüğü güvence altına alındı; Ortodoks Patrikhanesi korundu. Fatih Külliyesi (Sahn-ı Seman medreseleri) kurularak İstanbul bilim merkezi hâline getirildi. Ali Kuşçu İstanbul'a davet edildi.
Neden çağ kapandı? Fetih; siyasi olarak bir imparatorluğu (Bizans) bitirdi, askerî olarak topun surlara üstünlüğünü kanıtlayarak şato-kale merkezli düzeni çökertti, ekonomik olarak ticaret yollarının el değiştirmesiyle Coğrafi Keşifleri tetikledi ve kültürel olarak Rönesans'ı besledi. Bu dört etki birlikte "çağ değiştiren olay" niteliği taşır.
Dönem, Cem Sultan olayı nedeniyle büyük ölçüde iç sorunlarla geçti. Cem Sultan'ın Avrupa'ya sığınması, Osmanlı dış politikasını uzun süre kısıtladı ve fetihleri yavaşlattı.
Safevi hükümdarı Şah İsmail yenildi. Doğu Anadolu Osmanlı'ya katıldı ve Safevi tehdidi geriletildi.
Dulkadiroğulları Beyliği'ne son verildi. Böylece Anadolu Türk siyasi birliği tamamlandı.
Memlûk Devleti yıkıldı; Suriye, Filistin, Mısır ve Hicaz Osmanlı'ya katıldı. Baharat Yolu denetim altına alındı.
Halifelik Osmanlı'ya geçti ve padişah İslam dünyasının lideri konumuna yükseldi. Kutsal emanetler İstanbul'a getirildi. Devlet böylece bir İslam imparatorluğu kimliği kazandı.
Yaklaşık iki saat süren savaşta Macaristan ordusu bozguna uğratıldı ve Macaristan Osmanlı hâkimiyetine girdi.
Kuşatma, kışın bastırması ve ağır topların getirilememesi nedeniyle sonuçsuz kaldı. Yine de Avusturya üzerinde Osmanlı baskısı kalıcı hâle geldi.
Fransa'ya ticari ayrıcalıklar verildi. Amaç Avrupa Hristiyan birliğini bölmek ve Şarlken'e karşı denge kurmaktı. Başlangıçta siyasi bir koz olan bu ayrıcalıklar, ilerleyen yüzyıllarda ekonomiyi zayıflatan bir yüke dönüştü.
Irakeyn Seferi ile Bağdat ve Tebriz alındı. Amasya Antlaşması (1555), Osmanlı ile İran arasında imzalanan ilk resmî antlaşmadır.
Mimar Sinan Şehzade, Süleymaniye ve Selimiye camilerini inşa etti. Dönem; hukuk düzenlemeleri nedeniyle "Kanuni" unvanını doğurdu ve Osmanlı'nın en görkemli çağı sayıldı.
Barbaros Hayreddin Paşa, Andrea Doria komutasındaki Haçlı donanmasını yendi. Bu zaferle Akdeniz Türk gölü hâline geldi ve Osmanlı denizlerdeki en güçlü devlet oldu.
Rodos'un fethiyle (1522) Doğu Akdeniz güvenliği sağlandı. Cezayir'in katılımıyla Kuzey Afrika kıyıları Osmanlı denetimine girdi.
Turgut Reis'in seferleriyle Trablusgarp alındı ve Batı Akdeniz'de Osmanlı etkinliği arttı.
Portekizlilerin baharat ticaretini ele geçirmesini engellemek için düzenlendi. Piri Reis ve Seydi Ali Reis bu seferlere katıldı; ancak seferler istenen başarıya ulaşamadı. Coğrafi Keşifler sonrası ticaret yollarının okyanuslara kayması engellenemedi.
II. Selim döneminde ada fethedildi; Doğu Akdeniz ticaret güvenliği pekişti.
Osmanlı donanması ağır kayıp verdi. Sokullu Mehmet Paşa'nın gayretiyle donanma bir kış içinde yeniden inşa edildi; ancak yetişmiş denizci kaybı telafi edilemedi.
Piri Reis ve haritası: Ünlü denizci ve kartograf Piri Reis, Kitab-ı Bahriye adlı denizcilik kılavuzunu yazmış ve 1513 tarihli dünya haritasını çizmiştir. Haritada Amerika kıyılarının yer alması, dönemin Osmanlı coğrafya bilgisinin düzeyini gösterir.
Osmanlı, Avrupa'daki mezhep çatışmalarından (Katolik-Protestan) yararlanarak Hristiyan birliğinin kurulmasını engellemeye çalıştı. Fransa'ya verilen kapitülasyonlar ve Protestanlara gösterilen hoşgörü bu denge siyasetinin araçlarıydı.
Topraklar miri (devlete ait), mülk ve vakıf olarak ayrılırdı. Miri toprakların büyük bölümü dirlik olarak dağıtılır; geliri has, zeamet ve tımar şeklinde bölünürdü.
İki kaynak birlikte işlerdi: dinî hükümlere dayanan şer'i hukuk ve padişahın koyduğu örfi hukuk. Davalara kadılar bakardı; kadı aynı zamanda şehrin yöneticisiydi.
Sıbyan mektepleri, medreseler ve saray okulu Enderun temel kurumlardı. Enderun, devlet adamı yetiştiren seçkin bir okuldu.
Osmanlı ekonomisi iaşe (halkın ihtiyacını karşılama), gelenekçilik ve fiskalizm (hazineyi güçlü tutma) ilkelerine dayanırdı. Bu anlayış üretimi artırmaktan çok istikrarı korumayı hedeflerdi.
Sokullu Mehmet Paşa'nın ölümüyle (1579) devlet yönetiminde nitelik düşüşü başladı. Şehzadelerin sancağa çıkma usulünün kaldırılması ve kafes usulü, deneyimsiz padişahlar yetişmesine yol açtı.
Ağır vergiler, tımar sisteminin bozulması, uzun savaşlar ve asayişsizlik nedeniyle Anadolu'da çıkan isyanlardır. Üretim düştü, köylü toprağını terk etti (büyük kaçgunluk).
Dirliklerin liyakate göre değil rüşvet ve iltimasla dağıtılması sipahi sayısını azalttı. Devlet, maaşlı asker sayısını artırmak zorunda kaldı; bu da hazineyi zorladı.
Coğrafi Keşiflerle ticaret yollarının değişmesi, Amerika gümüşünün akışıyla oluşan enflasyon ve kapitülasyonların genişlemesi ekonomiyi zayıflattı.
II. Osman (Genç Osman) Yeniçeri Ocağı'nı düzenlemek isterken öldürüldü. IV. Murat otoriteyi kısmen yeniden kurdu ve Bağdat'ı geri aldı (1638).
Köprülü Mehmet Paşa ve oğlu Fazıl Ahmet Paşa geniş yetkilerle atanarak devleti kısa süreliğine toparladı; Girit fethedildi (1669).
II. Viyana Kuşatması (1683): Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın kuşatması, Lehistan kralı Jan Sobieski'nin yardıma gelmesiyle ağır bir bozgunla sonuçlandı. Bu yenilgi, Osmanlı'nın Avrupa'daki ilerleyişinin sonu ve gerileme döneminin başlangıcı kabul edilir. Ardından imzalanan Karlofça Antlaşması (1699) ile Osmanlı ilk kez büyük çapta toprak kaybetmiştir.
Aşağıdaki sorularla konuyu pekiştirin.
İstanbul'un Fethi ile hangi çağ kapanmış, hangi çağ açılmıştır?
Cevap: B
Halifeliğin Osmanlı'ya geçmesi hangi padişah döneminde gerçekleşmiştir?
Cevap: C) Yavuz Sultan Selim (Mısır Seferi, 1517)
Akdeniz'in Türk gölü hâline gelmesini sağlayan deniz zaferi hangisidir?
Cevap: A) Preveze (1538) — Barbaros Hayreddin Paşa
Kanuni'nin Fransa'ya kapitülasyon vermesinin temel amacı nedir?
Cevap: B
Celali İsyanlarının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap: A
İstanbul'un Fethi'nin sonuçlarını iki başlıkta şemalaştırınız.
Yönerge: Şemayı tamamladıktan sonra fethin neden "çağ değiştiren olay" sayıldığını bir paragrafla açıklayın.
Osmanlı'nın en geniş sınırlarını gösteren bir harita hazırlayınız.
Yönerge: "Bu kadar geniş bir imparatorluğu yönetmenin zorlukları neler olabilir?" sorusunu tartışın.
XVII. yüzyıldaki sorunları bir panel düzeninde tartışınız.
Yönerge: Panel sonunda ortak bir sonuç bildirisi yazınız.