Bir uç beyliğinin cihan devletine dönüşümü: kuruluş, Rumeli'deki fetihler, Ankara Savaşı ve Fetret Devri ile klasik devlet teşkilatının doğuşu
Osmanlı Beyliği, Oğuzların Kayı boyuna mensup olup Söğüt ve Domaniç çevresinde, Bizans sınırındaki bir uç beyliği olarak ortaya çıkmıştır. Kurucusu Osman Bey'dir (1299).
Beylik, zayıflamış Bizans sınırında kurulmuştu. Diğer Türk beylikleriyle savaşmak yerine gaza yoluyla Batı'ya genişleme imkânı buldu. Bu, hem meşruiyet hem toprak kazandırdı.
Uç bölgeleri, Anadolu'daki savaşçı Türkmenler için cazibe merkeziydi. Sürekli akan gönüllü savaşçılar beyliğin askerî gücünü besledi.
Fethedilen yerlerdeki halka hoşgörü gösterilmesi, can-mal güvenliğinin sağlanması ve vergilerin hafifletilmesi, yerel halkın direncini azalttı. Bu politika Osmanlı'nın kalıcılığının anahtarıdır.
Fethedilen bölgelere Anadolu'dan Türkmen aileleri yerleştirildi. Böylece fetih kalıcı bir yerleşmeye dönüştü ve bölge Türkleşti.
Diğer beyliklerin aksine Osmanlı, hanedan içi taht kavgalarını sınırlayıp merkeziyetçi bir yönetim kurabildi.
Ahiler ve dervişler, fethedilen bölgelerde zaviyeler kurarak ekonomik canlanma ve kültürel bütünleşme sağladı.
Beyliği bağımsız hâle getirdi. Koyunhisar Savaşı (1302) ile Bizans tekfurlarını yendi; bu, Osmanlı'nın Bizans'a karşı ilk büyük zaferidir. Kendi adına para bastırdı.
Bursa'yı fethedip başkent yaptı. Maltepe (Palekanon) Savaşı (1329) ile İznik ve İzmit'i aldı. İlk düzenli orduyu (yaya ve müsellem) kurdu, ilk medreseyi açtı ve Karesioğulları'nı topraklarına kattı.
Karesi donanmasının kazanılmasıyla Çimpe Kalesi alındı. Bu, Osmanlı'nın Avrupa'daki ilk toprağıdır ve Balkan fetihlerinin başlangıcıdır.
Edirne'yi fethedip başkent yaptı. Sırpsındığı (1364) ve I. Kosova (1389) zaferleriyle Balkanlarda Osmanlı hâkimiyetini pekiştirdi. I. Kosova'da şehit düşen ilk Osmanlı padişahıdır.
I. Murat döneminde Yeniçeri Ocağı ve Pençik Sistemi kuruldu, Rumeli Beylerbeyliği oluşturuldu ve tımar sistemi yaygınlaştırıldı. "Ülke hanedanın ortak malıdır" anlayışı yerine "ülke padişah ve oğullarınındır" ilkesi benimsendi.
Anadolu Türk birliğini büyük ölçüde sağladı. Niğbolu Savaşı (1396) ile Haçlıları ağır bir yenilgiye uğrattı; halife ona "Sultan-ı İklim-i Rûm" unvanını verdi.
Yıldırım Bayezid İstanbul'u dört kez kuşattı. Anadolu Hisarı'nı yaptırdı ve şehri abluka altına aldı; ancak Timur tehlikesi nedeniyle kuşatmayı kaldırmak zorunda kaldı.
Balkanlarda kalıcılığın sırrı: Osmanlı, fethettiği Balkan topraklarında yerel halkın dinine ve geleneklerine dokunmadı; ağır feodal yükleri kaldırdı. Köylü, önceki senyörlere göre daha hafif vergi ödemeye başladı. Bu nedenle pek çok bölgede halk fethe direnmedi. Buna istimalet denir.
Ankara Savaşı (1402): Yıldırım Bayezid ile Timur arasında yapıldı. Anadolu beyliklerinin desteğini alan Timur savaşı kazandı; Yıldırım Bayezid esir düştü ve esaretteyken vefat etti.
İki hükümdarın da cihan hâkimiyeti iddiası; Timur'dan kaçan beylerin Osmanlı'ya, Osmanlı'dan kaçanların Timur'a sığınması; karşılıklı ağır üslupla yazılan mektuplar savaşı kaçınılmaz kıldı.
Timur, Osmanlı'nın ortadan kaldırdığı Anadolu beyliklerini yeniden kurdu. Böylece Anadolu Türk siyasi birliği dağıldı.
Yıldırım'ın oğulları (Süleyman, İsa, Musa, Mehmet) arasında 11 yıl süren taht mücadelesi yaşandı. Devlet fiilen parçalandı ve padişahsız kaldı.
Bizans, yıkılmaktan kurtuldu ve ömrü yaklaşık 50 yıl daha uzadı.
Balkanlardaki toprakların elde tutulması, istimalet politikası sayesinde yerel halkın isyan etmemesi, tımar sisteminin işlemeyi sürdürmesi ve devşirme kökenli merkez ordusunun bağlılığı devleti ayakta tuttu.
Çelebi Mehmet (I. Mehmet) mücadeleyi kazanarak birliği yeniden sağladı; bu nedenle devletin ikinci kurucusu sayılır.
Çelebi Mehmet döneminde çıkan, dinî-sosyal içerikli bu isyan bastırıldı. Fetret sonrası merkezî otoritenin yeniden kurulduğunu gösterir.
Anadolu ve Rumeli'de düzeni sağlamlaştırdı. Edirne-Segedin Antlaşması imzalandı; bu, Osmanlı'nın Batı ile yaptığı ilk büyük antlaşmalardandır.
Haçlılara karşı kazanılan bu iki zaferle Balkanlardaki Türk hâkimiyeti kesinleşti. Avrupa artık Osmanlı'yı Balkanlardan atma umudunu yitirdi ve İstanbul'un fethinin önü açıldı.
Devletin başı padişahtır. Divan-ı Hümayun, devlet işlerinin görüşüldüğü en yüksek karar organıdır; ancak son söz padişaha aittir. Divan bir danışma meclisi niteliğindedir.
Ülke eyalet – sancak – kaza şeklinde bölündü. Sancaklara şehzadeler gönderilerek devlet yönetimi öğretilirdi; bu uygulamaya sancağa çıkma denir.
Toprağın mülkiyeti devlete ait olup vergi geliri hizmet karşılığı sipahiye bırakılırdı. Sipahi bu gelirle cebelü denilen askerleri besler, toprağın işlenmesini denetlerdi. Sistem; asker, üretim ve vergiyi tek çatıda birleştirir.
Balkanlardaki Hristiyan ailelerden seçilen çocuklar Türk-İslam kültürüyle yetiştirilir, Enderun'da eğitilerek ordu ve bürokrasiye kazandırılırdı.
Padişaha doğrudan bağlı, maaşlı (ulufeli) ve merkezde bulunan sürekli ordudur. Yeniçeriler bu ordunun piyade sınıfıdır.
Tımarlı sipahiler ordunun en kalabalık bölümünü oluştururdu. Maaş almaz, geçimini toprak gelirinden sağlardı; bu da hazineyi rahatlatırdı.
Karesi Beyliği'nin alınmasıyla denizcilik başladı. Gelibolu tersanesi ilk önemli deniz üssüdür.
Toplum din esasına göre milletlere ayrılırdı. Gayrimüslimler kendi ibadet, eğitim ve hukuk işlerinde serbestti; buna karşılık cizye vergisi öderlerdi.
Vergi veren üretici halka reaya, vergiden muaf yönetici-asker-ilmiye grubuna askerî sınıf denirdi.
Cami çevresinde medrese, imaret, hamam, darüşşifa ve çarşıdan oluşan külliyeler şehirlerin merkezini oluşturdu. Bunlar vakıflarla finanse edilirdi.
İlk medrese Orhan Bey döneminde İznik'te açıldı. Molla Fenari, Şeyh Bedreddin ve Hacı Bayram Veli dönemin önemli isimlerindendir.
Aşağıdaki sorularla konuyu pekiştirin.
Osmanlı Devleti'nin Rumeli'deki ilk toprağı hangisidir?
Cevap: B) Çimpe Kalesi (1353)
Osmanlı'nın fethettiği yerlerdeki halka hoşgörüyle yaklaşıp vergi yükünü hafifletme politikasına ne ad verilir?
Cevap: C) İstimalet
Ankara Savaşı'nın (1402) Osmanlı açısından en önemli sonucu nedir?
Cevap: B
Fetret Devri'nde devletin yıkılmamasının en önemli nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap: B
Tımar sisteminin devlete sağladığı en önemli yarar nedir?
Cevap: A
Kuruluş dönemi padişahlarını karşılaştıran bir tablo hazırlayınız.
Yönerge: Tabloyu tamamladıktan sonra "Hangi padişah döneminde devlet beylikten devlete dönüşmüştür?" sorusunu gerekçelendirin.
Osmanlı'nın küçük bir uç beyliğinden büyük devlete dönüşmesini tartışınız.
Yönerge: Sınıfı gruplara ayırıp her grup bir faktörün savunuculuğunu yapsın.
Osmanlı'nın iki temel kurumunu inceleyiniz.
Yönerge: Bulgularınızı bir şema hâlinde görselleştiriniz.