10. Sınıf Edebiyat – 3. Tema: Dünden Bugüne

1. Anlatmaya Bağlı Edebî Metinlerin Temel Kavramları

Kavram	Açıklama
Olay	Metinde kahramanların başından geçen, bir sebep-sonuç zinciriyle gelişen eylemler bütünü.
Kişi (karakter)	Olayları yaşayan, metinde yer alan insan veya insan dışı varlıklar.
Mekân	Olayların geçtiği fiziksel ortam (şehir, dağ, orman, saray vb.).
Zaman	Olayların gerçekleştiği dönem, mevsim, gün veya saat.
Çatışma	Metinde kahramanların karşı karşıya geldiği zıtlık; kişi-kişi, kişi-doğa, kişi-toplum vb.
Anlatıcı	Olayları okuyucuya/dinleyiciye aktaran kişi (kahraman anlatıcı, ilahî anlatıcı vb.).
Motif	Metinde tekrar eden, kültürel sembolik anlam taşıyan öge (kurt, ağaç, ışık, demir vb.).

2. Destan Türü

Tanımı: Milletlerin hafızasında derin iz bırakan savaş, göç, kahramanlık, doğal afet gibi olayları olağanüstü ögelerle anlatan manzum veya manzum-mensur karışık eserlerdir.

Destanın Özellikleri

Anonimdir (halkın ortak malıdır).
Olağanüstü olaylar ve kahramanlar bulunur.
Zaman ve mekân belirsizdir (çoğunlukla).
Kahramanlar, toplumun idealize ettiği özellikleri taşır (cesur, yiğit, adil).
Sözlü gelenekte doğar, sonra yazıya geçer.
Millî kültür ve değerleri yansıtır.

Destan Türleri

Tür	Açıklama	Örnek
Doğal (Olağan) Destan	Milletin yaşadığı gerçek olayların sözlü gelenekte şekillenmesiyle oluşur, anonimdir.	Oğuz Kağan, Manas, Ergenekon, Bozkurt, Alp Er Tunga
Yapma (Sanat) Destan	Bir şair tarafından tarihî bir olay üzerine bilinçli olarak yazılır; sanatçısı bellidir.	Atatürk Kurtuluş Savaşında (Fazıl Hüsnü Dağlarca), Üç Şehitler Destanı

3. Oğuz Kağan Destanı

Konusu: Türk hükümdarı Oğuz Kağan’ın (Mete Han) doğumu, çocukluğu, kahramanlıkları, yaptığı seferler, ülkesini oğulları arasında paylaştırması anlatılır.

Özellikleri

İslamiyet öncesi Türk destanıdır.
Oğuz Kağan’ın kişiliğinde Türk tipi idealize edilir (cesur, adil, lider).
Kurt, ışık, demir, yay-ok gibi motifler millî kültürü yansıtır.
Doğaüstü varlıklar (konuşan hayvanlar) bulunur.
Sözlü gelenekte oluşmuş, sonradan yazıya geçmiştir.

4. Mesnevi (Divan Edebiyatı Nazım Biçimi)

Tanımı: Her beyti kendi arasında uyaklı (aa, bb, cc, dd …) olan, beyit sayısı sınırsız, genellikle aşk, kahramanlık, din, tasavvuf, ahlak gibi konuları işleyen nazım biçimidir.

Özellikleri

Nazım birimi beyittir.
Beyit sayısı sınırsız (uzun mesneviler vardır).
Aruz ölçüsüyle yazılır.
Kafiye düzeni: aa, bb, cc, dd … (tüm beyitler kendi arasında uyaklıdır).
Hikâye, roman gibi uzun anlatıların yerine geçtiği dönemlerde mesnevi bu işlevi görmüştür.
Edebî metinlerin yanı sıra öğretici, didaktik amaçlı da yazılabilir.

Önemli Mesneviler

Eser	Yazar	Konu
Mesnevî	Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî	Tasavvuf, ahlak, öğütler (altı cilt)
Harnâme	Şeyhî	Hiciv, eşeğin öküzleri imrenmesi üzerinden toplum eleştirisi
Hüsrev ü Şirin	Şeyhî	Aşk hikâyesi
Vesîletü’n-Necât (Mevlid)	Süleyman Çelebi	Hz. Muhammed’in doğumu ve mucizeleri
Yusuf ve Zelihâ	Şeyyâd Hamza	Hz. Yusuf ile Zeliha’nın aşkı

5. Harnâme (Şeyhî)

Konusu: Bir eşek, öküzlerin boynuz sahibi olmasını ve saygı görmesini kıskanır. Bilge bir eşek ona bu durumu açıklar; öküzlerin buğday yetiştirerek insanlara hizmet ettiğini, eşeğin ise yalnızca yük taşıdığını söyler. Eşek, öküzler gibi buğday işlemek ister.

Mesaj: İmrenerek başkasının sahip olduğu şeylere özenmek; kendi değerini bilmemek, kanaatsizlik ve hırs eleştirilir.

Özellikleri

Mesnevi nazım biçimiyle yazılmıştır (aa, bb, cc…).
Aruz ölçüsü (Fe’ilâtün / Mefâ’ilün / Fe’ilün).
Didaktik (öğretici) ve hiciv (eleştiri) yönü ağır basar.
Hayvanlar (eşek, öküz) kişileştirilmiş, onlar üzerinden insan davranışları ele alınmıştır.
Eserin yazılışında Şeyhî’nin yaşadığı gerçek olaylar (soyulması) da etkili olmuştur.

6. Fabl

Tanımı: Kahramanları çoğunlukla hayvanlar olan, sonunda bir ders veya ahlaki öğüt veren manzum veya mensur öykülerdir.

Özellikleri

Hayvanlar insan gibi konuşur, düşünür ve davranır (intak, teşhis sanatları).
Amaç öğüt vermek, eğitmek ve ahlaki değerleri aşılamaktır.
Didaktik (öğretici) üslup hakimdir.
Kısa ve yoğun anlatımı vardır.
Dünya edebiyatında Beydeba (Kelile ve Dimne), La Fontaine, Mevlâna (Mesnevî’deki hikâyeler) önemli fabl yazarlarıdır.
Türk edebiyatında fabl: Mevlânâ’nın Mesnevî’sinde, Şeyhî’nin Harnâme’sinde fabl özellikleri görülür. Ayrıca modern dönemde yazılmış fabl örnekleri de vardır.

Fabl Planı

Serim: Kişiler, mekân ve olayın tanıtımı.
Düğüm: Olayın gelişmesi, merakın artması.
Çözüm: Olayın sonuçlanması.
Öğüt: Metnin ana fikri, verilmek istenen ders.

7. Halk Hikâyesi

Tanımı: Destan geleneğinden romana geçiş döneminde ortaya çıkan, aşk, kahramanlık, macera konularını işleyen, mensur (düzyazı) ve nazım (şiir) karışık anlatı türüdür.

Özellikleri

Anonimdir, ancak bazı hikâyeler belli bir âşık tarafından derlenmiştir.
Olaylar gerçekçi değildir, olağanüstü ögeler içerebilir.
Zaman ve mekân belirli değildir (masalsı).
Aşk, ayrılık, kahramanlık, yiğitlik temaları işlenir.
Saz eşliğinde anlatılır veya söylenir.
Örnek: Kerem ile Aslı, Âşık Garip, Tahir ile Zühre, Arzu ile Kamber, Dede Korkut Hikâyeleri (destan-hikâye köprüsü).

8. Türk Destanları Listesi

İslamiyet Öncesi Dönem

Altay-Yakut: Yaradılış Destanı
Saka: Alp Er Tunga, Şu
Hun: Oğuz Kağan
Köktürk: Bozkurt, Ergenekon
Uygur: Türeyiş, Göç

İslamiyet Sonrası Dönem

Karahanlı: Satuk Buğra Han
Kazak-Kırgız: Manas (dünyanın en uzun destanı)
Tatar-Kırım: Edige, Timur
Selçuklu-Beylikler-Osmanlı: Seyid Battal Gazi, Danişmend Gazi, Köroğlu

9. Anlatım Biçimleri

Anlatım Biçimi	Açıklama
Öyküleyici	Olaylar, zaman akışına göre bir anlatıcı tarafından aktarılır.
Betimleyici	Varlıkların, mekânların ve kişilerin ayrıntılı tasviri yapılır.
Diyalog	Kahramanların karşılıklı konuşmalarıyla ilerleyen anlatım.
Açıklayıcı	Bilgi verme, öğretme amacı güden anlatım (öğretici metinlerde).
Tartışmacı	Fikirleri savunma ve karşıt görüşleri çürütme amacı taşıyan anlatım.

Destan, mesnevi ve fabl gibi türlerde genellikle öyküleyici ve betimleyici anlatım biçimleri, fabl ve mesnevide diyalog da yoğun olarak kullanılır.