Yerleşmeler, yerleşme yeri seçimini etkileyen faktörler ve ekonomik faaliyetlerin sektörel dağılımı
Yerleşme: İnsanların barınma, korunma, sosyoekonomik ve kültürel ihtiyaçlarını karşıladığı mekânlardır.
İlk insanlar Paleolitik Çağ'da mağara, kaya oyuğu gibi doğal barınaklarda göçebe yaşarken; Neolitik Çağ'da tarım ve hayvancılığa başlamasıyla yerleşik hayata geçmiştir.
Ilıman kuşak, yeterli yağış ve sıcaklık yerleşmeyi destekler. Kutuplar, çöller ve ekvatoral yağmur ormanları seyrektir.
Akarsu, göl, deniz kıyıları yerleşmelerin odak noktasıdır.
Düz veya hafif engebeli alanlar (ova, plato) tarım ve ulaşım için elverişlidir. Dağlık alanlar yerleşmeyi sınırlandırır.
Verimli alüvyal topraklar tarımı ve dolayısıyla yerleşmeyi teşvik eder.
Deprem, heyelan, taşkın gibi riskler yerleşme seçiminde caydırıcıdır.
Tarım, sanayi, ticaret, turizm, madencilik gibi faaliyetlerin yoğun olduğu alanlar caziptir.
Kara, deniz, demir ve hava yolu ağlarının kesiştiği noktalar yerleşmelerin gelişimini hızlandırır.
Tarihî öneme sahip yerler yerleşme ve turizmi besler.
Başkent, il merkezleri gibi idari birimler nüfus çeker.
Mağara yerleşmeleri: Beldibi (Antalya), Yarımburgaz (İstanbul), Üçağız (Hatay)
Höyük yerleşmeleri: Çatalhöyük (Konya, ~9400 yıl), Alacahöyük (Çorum), Göbeklitepe (Şanlıurfa, ~12.000 yıl – ilk tapınak)
Not: Türkiye'de yerleşme yoğunluğu batıdan doğuya, kıyıdan iç kesimlere azalır.
Çarşamba, Söke, Salihli
Zonguldak (taş kömürü), Elbistan (linyit), Maden (Elâzığ, bakır)
İstanbul, Kocaeli, Gaziantep, Bursa
İstanbul, İzmir, Antalya
Ankara (başkent), il ve ilçe merkezleri
İstanbul (hava, deniz), İzmir (deniz), Eskişehir (demir yolu), Konya (kara yolu)
Antalya, Muğla, Nevşehir
Eskişehir (üniversiteler), Konya (tarih), İstanbul (müzeler)
Ankara, İstanbul, İzmir (büyük şehir hastaneleri)
Polatlı, Gölcük, Foça
Not: Bir yerleşme birden fazla fonksiyona sahip olabilir; zamanla fonksiyonları değişebilir veya yeni fonksiyonlar eklenebilir.
Ekonomik faaliyetler, üretim özelliklerine göre beş ana sektörde sınıflandırılır:
| Sektör | Tanım | Örnek Faaliyetler |
|---|---|---|
| Birincil | Doğadan doğrudan elde edilen ürünler | Tarım, hayvancılık, balıkçılık, ormancılık, madencilik |
| İkincil | Hammaddenin işlenerek mamule dönüştürülmesi | Sanayi (hafif/ağır), inşaat, enerji üretimi |
| Üçüncül | Maddi olmayan hizmetler | Ticaret, ulaşım, iletişim, turizm, eğitim, sağlık, finans, güvenlik |
| Dördüncül | Bilgi ve enformasyon işleme | Yazılım, CBS, AR-GE, grafik tasarım, pazarlama, danışmanlık |
| Beşincil | Üst düzey karar verme ve yönetme | Yöneticiler, bakanlar, CEO'lar, bilim insanları (stratejik kararlar) |
ABD, Almanya, Japonya
Çad, Mozambik
Türkiye, Brezilya
Cumhuriyet'in ilk yıllarında tarım ağırlıklı iken, 1980'lerden sonra sanayi ve hizmet sektörü ağırlık kazanmıştır.
Türkiye, hizmet sektörünün payının arttığı, tarımın payının azaldığı bir dönüşüm yaşamaktadır. İmalat sanayisinde orta-yüksek teknoloji ürünlerin payı artırılmaya çalışılmaktadır.
Aşağıdaki soruları cevaplayarak konuyu pekiştirin.
Aşağıdakilerden hangisi yerleşme yeri seçimini etkileyen doğal faktörlerden biri değildir?
Cevap: C) Ulaşım olanakları (Ulaşım beşerî faktördür.)
Türkiye'de ilk yerleşmelerden biri olan Çatalhöyük hangi şehirdedir?
Cevap: B) Konya
Aşağıdakilerden hangisi üçüncül sektöre (hizmet sektörü) örnek değildir?
Cevap: C) Madencilik (Madencilik birincil sektördür.)
Türkiye'de 2024 yılı itibarıyla sektörel dağılımda en yüksek pay hangi sektördedir?
Cevap: C) Üçüncül sektör (%57,9)
Aşağıdakilerden hangisi yerleşmelerin fonksiyonlarından biri değildir?
Cevap: D) İklim (İklim, yerleşmeyi etkileyen faktördür, fonksiyon değildir.)
Aşağıdaki kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Cevaplar: 1-C, 2-D, 3-A, 4-B, 5-E
Seçtiğiniz bir Türkiye şehrinin yerleşme fonksiyonlarının zaman içinde nasıl değiştiğini araştırınız.
Yönerge: Seçtiğiniz şehrin 50 yıl önceki ve günümüzdeki ekonomik yapısını karşılaştıran kısa bir rapor hazırlayın. Fonksiyon değişiminin nedenlerini açıklayın.